8. mai er ein dag med både glede og alvor. Det var eit gjennomgåande poeng då preses Olav Fykse Tveit tala i Akershus slottskyrkje under den årlege markeringa av frigjerings- og veterandagen. Dagen minner oss om fridomen og freden som vart vunne i 1945, men også om prisen som betalast for å verne om fred, rettferd og menneskeverd.
– Dagen minner oss om at det kan koste både helse og liv å forsvare det beste vi har: fred og rettferd, fridom og framtidsvon, sa preses i preika.
Han peika på at 8. mai ikkje først og fremst er ein dag for å minnast døden, men for å løfte fram livet som ei gåve med eigenverdi. Med utgangspunkt i Salme 118 understreka han at dette er ein dag for å tale tydeleg om verdien av kvart einskild menneskeliv, uavhengig av side i ein konflikt.
– Dette er ein dag for å tale stort og sterkt om verdien av våre og andre sine liv, sa han.
Preses løfta også fram veteranar og alle som tener fellesskapet i krevjande oppgåver, både i Forsvaret og i det sivile samfunnet. Han understreka at totalberedskap og totalforsvar er eit felles ansvar, der alle har ei rolle.
I preika delte han ei personleg forteljing frå ungdomstida, då han under ei reise i 1980 tilfeldigvis la om reiseplanen og unngjekk terroråtaket på togstasjonen i Bologna. Erfaringa gjorde livets sårbarheit og verdi tydeleg for han, og vart avgjerande for retninga han seinare valde i livet.
– Når vi – ufortent – skal leve, så må vi bruke livet slik at vi skaper meining for oss og for andre, sa preses.
Markeringa i Akershus slottskyrkje vart slik ei påminning om både takksemd og ansvar: for livet, for freden og for fellesskapet – i Noreg og i verda.
Les heile preika her:
Salme 118, 17: «Eg skal ikkje døy, men fortelja om Herrens gjerningar.»
Det er ein grunntone av glede i feringa av 8.mai. Vi kjente særleg på det då vi i fjor feira 80-årsdagen for frigjeringa og freden i 1945. Ja, vi feira på mange vis livet i denne «etterkrigs-tida». Bøna i den enkle sangen av Thorbjørn Egner har blitt oppfylt for mange av oss: «La alle leve trygt og godt, i frihet og i fred.»
Men vi kjenner også på at det er eit alvor over 8. mai. Dagen minner oss om at det kan koste både helse og liv å forsvare det beste vi har: Fred og rettferd, fridom og framtidsvon. Vi kjenner meir enn før på at vi ikkje kan ta det for gitt. Nokon av oss som bur her i landet kjenner spesielt på det. Det er ein kamp på liv og død fleire stader i verda, også i vårt eige Europa, og særleg i Ukraina. 1. oktober i fjor la eg ned blomar ved den uendeleg lange veggen med bilete av falne soldatar i Kiev, på deira 8. mai.
Det er mykje som står på spel. Det gjeld fellesskapet i den eine menneskeheita. Det gjeld livet i den eine verda og på den eine kloden vi har. Det gjeld rettferd og fred. Det gjeld samhald og inkludering av alle her i eit mangfaldig Noreg.
Nokon må vere der striden står, og bære bører for fellesskapet. Vi minnest og vi ærar dei falne på ein dag som denne. Vi takkar også dei som har stått i strid og i mange slags krevjande oppgåver, og som har kome tilbake, stundom med tunge erfaringar i bagasjen.
I dette perspektivet kling orda frå Salme 118, frå vår felles jøde-kristne bibel: «Eg skal ikkje døy, eg skal leva og fortelja om Herrens gjerningar».
Det er eit dødsens alvor over denne dagen. Men den handlar ikkje eigenleg om døden, i og for seg. Det handlar om livet. Det er ikkje ein dødskult vi fremjar på denne dagen. Dette er ein dag for å tale stort og sterkt om verdien av våre og andre sine liv. Det er ein dag for å reflektere over livets eigenverdi, for alle menneske, uansett kva for side av ein konflikt dei mister livet i.
Det er vår humanitet, vårt menneskeverd, vårt eige verd og andres verd, som står på spel.
«Eg skal ikkje døy, men leva og fortelja om Herrens gjerningar.»
«Herrens gjerningar», det er alt det vi har å takke for i livet. Først og fremst for livet sjølv, som er gitt oss som ei gåve vi alle har fått utan å gjere oss fortent til det. Det er ei gåve som blir meir verdifull og mindre sjølvsagt dess lenger ein lever.
Vi takkar for dei som verna om oss våre første leveår, og «tenker på vår far og mor», som vi syng i nasjonalsongen. Vi nemner og tenkjer på andre som gjer oss trygge, med uniformer eller blå lys. Dei aller fleste oppgåver i samfunnet er utan det, men alle har sin del av det store nettverket som gjer at eit samfunn fungerer. Alle har ei eller anna rolle i totalberedskap og totalforsvaret. Uansett kva slags røtter eller hudfarge ein har, uansett kva reidskap ein brukar.
Dette er også noko vi kan takke Gud for. Bøna i Fadervår «gi oss i dag vårt daglege brød» er ei bøn om at vi kan ha alt det vi treng: mat, klede, hus, arbeid, helse, familie, vener, naboar og nettverk, fridom, rettferd og fred. Det meste av dette får vi gjennom andre menneske. Vi kan sjå det tydlegare på ein dag korleis det heng saman. Livet har eigenverdi – i eit fellesskap.
Nokre gonger vert dette dramatisk tydeleg. Desse orda frå Salme 118 er for meg personleg ei tolking av ei spesiell oppleving eg hadde som 19-åring. Orda har gitt meg retning og meining i ulike faser av livet. På ei ungdommeleg nysgjerrig togreise i Europa besøkte eg også Italia, og først kom eg til Venezia.
Eg oppdaga kor varmt det kan bli ein augustdag i denne verda. Det vart for varmt for ein harding og hallingdøl. Så eg la om mine planar og reiste nordover til fjella i Sveits. Då eg gjekk av toget der neste dag, 2. august 1980, var alle avisforsider prega av ei stor nyheit: 80 drept i massakre på togstasjonen i Bologna. Største terrorhandling sidan andre verdskrigen.. Bologna var den stasjonen eg eigenleg hadde tenkt å reise til den natta, på veg til Roma. Brått var også mitt liv knytta til det foreldra mine hadde snakka om støtt: Krigen. Mørket. Frykten. Døden
Eg var sjokkerande glad for at eg overlevde. Mange av dei skada og døde var like gamle som meg. I gleda over å ha overlevd, vart noko veldig klart: Det er ikkje sjølvsagt at eg lever. Når eg no lever, når eg no likevel lever, vart spørsmålet også svært tydeleg: Kva skal eg då bruke livet til?
«Eg skal ikkje døy, eg skal leve og fortelle om Herrens gjerningar.» Sjølve orda har eg nok lært meg sidan. Men tanken var den samme då: Når vi – ufortent – skal leve, så må vi bruke livet slik at vi skaper meining for oss og for andre – for oss som skal leve.
Det vart eit yrkesvalg for meg den dagen: Å studere til å bli prest, til å peike for andre på livets opphav, og den djupe meining i at Kristus vann over døden, til å sjå «Herrens gjerningar» og takke for dei som ei gåve frå Gud.
Det vart min veg. Det er mange andre oppgåver som gir livet meining, for ein sjølv og for andre.
Å bli betre kjent med de som gjer teneste i Forsvaret i denne tida vi no lever i, har gitt meg ein ny dimensjon i denne forteljinga. Som representant for kyrkja har eg som oppgåve å peike på at det er ein himmel over livet, også og ikkje minst når livet kan bli truga. Eg møter mange som viser meg kva det er å stille opp for fellesskapet – mot krigen, for freden, mot frykten, for fridomen.
Det er for livets skuld vi feirar 8.mai, om enn litt skjelvande stundom. Som diktaren Arne Garborg sa det:
«Ja lat oss stride,
og lat oss tru,
og byggje med tankar
ei bivre-bru,
til den heilage, høge framtid!
..
So lat oss tru
og stride som menn!
For trui er,
som det skrive stend,
den magt som vinner på verdi.»
(Frå Skrifter i samling, 1908)
Ære vere Faderen, Sonen og Den Heilage Ande, som var er, og vere skal, ein sann Gud frå æve og til æve. Amen